ارتباط رفتار سالم و کنترل قندخون در افراد دیابتی؛ نتایج یک مطالعه ملی

به گزارش خبرگزاری مهر، این مطالعه توسط پژوهشگران مرکز تحقیقات بیماری های غیرواگیر و مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران و با استفاده از داده های پیمایش ملی عوامل خطر بیماری های غیرواگیر (STEPS) در سال 2021 انجام شده و نتایج آن در ژورنال BMJ Open منتشر شده است.

بررسی بیش از 3 هزار فرد مبتلا به دیابت

پژوهشگران داده های افراد 25 ساله و بالاتر را که در مرحله آزمایشگاهی پیمایش STEPS شرکت کرده بودند بررسی کردند. در نهایت، 3042 فرد مبتلا به دیابت وارد تحلیل شدند. ابتلا به دیابت بر اساس داشتن قندخون ناشتا دست کم 126 میلی گرم در دسی لیتر، HbA1c دست کم 6.5 درصد یا مصرف داروهای پایین آورنده قندخون تعریف شد.

از آنجا که پیمایش STEPS در هر 31 استان ایران انجام شده است، این مطالعه تصویری در مقیاس ملی از وضعیت افراد مبتلا به دیابت ارائه می کند.

سبک زندگی چگونه اندازه گیری شد

پژوهشگران برای بررسی همزمان چند رفتار، شاخصی به نام «شاخص ترکیبی سبک زندگی» یا CLI ایجاد کردند. این شاخص مجموعه ای از عوامل را در کنار یکدیگر در نظر می گرفت:

کیفیت و الگوی مصرف مواد غذایی؛

میزان فعالیت بدنی؛

مصرف دخانیات؛

مصرف الکل.

افراد بر اساس امتیاز این شاخص در سه گروه با سطح پایین، متوسط و بالای رفتارهای سالم قرار گرفتند. همچنین دو شاخص مهم قندخون، یعنی قندخون ناشتا (FBS) و هموگلوبین گلیکوزیله (HbA1c)، بررسی شد. پژوهشگران کنترل مناسب قندخون را HbA1c کمتر از 7 درصد در نظر گرفتند.

نتیجه ای که برخلاف انتظار ساده خطی بود

نتایج نشان داد افرادی که در گروه متوسط رفتارهای سالم قرار داشتند، در مقایسه با گروه دارای پایین ترین سطح رفتارهای سالم، به طور میانگین قندخون ناشتا و HbA1c پایین تری داشتند.

پس از در نظر گرفتن عوامل جمعیت شناختی و بالینی مختلف، گروه متوسط حدود 7.36 میلی گرم در دسی لیتر قندخون ناشتا و 0.27 واحد درصد HbA1c پایین تر از گروه دارای کمترین امتیاز سبک زندگی داشت. همچنین افزایش امتیاز سبک زندگی از گروه پایین به گروه متوسط با 1.37 برابر شدن شانس رسیدن به کنترل مناسب قندخون همراه بود.

اما نکته مهم این بود که در بالاترین سطح امتیاز سبک زندگی، این مزیت نسبت به سطح متوسط بیشتر نشد. تحلیل های آماری نیز نشان دادند که رابطه میان سبک زندگی و شاخص های قند خون خطی نیست و الگویی شبیه U دارد؛ یعنی در این داده ها، بیشترین ارتباط با وضعیت بهتر قند خون در سطح متوسط رفتارهای سالم دیده شد و با افزایش بیشتر امتیاز، این ارتباط کاهش یافت.

آگاهی از دیابت بیشتر شده، اما کنترل قند همچنان یک چالش است

مطالعه همچنین به فاصله میان آگاهی از ابتلا به دیابت و کنترل مناسب بیماری توجه کرده است.

بر اساس داده های مورد استناد پژوهشگران، آگاهی از ابتلا به دیابت در ایران از حدود 53.5 درصد در سال 2004 به 73.3 درصد در سال 2021 افزایش یافته است. با این حال، افزایش آگاهی به همان اندازه به بهبود کنترل قندخون منجر نشده است؛ میزان کنترل مناسب قندخون در همین دوره از حدود 14.5 درصد به 28 درصد رسیده است.

به بیان ساده، افراد بیشتری از ابتلای خود به دیابت مطلع شده اند، اما دانستن اینکه فرد دیابت دارد لزوماً به معنای کنترل مناسب قندخون نیست.

وقتی فرد از بیماری خود خبر ندارد

یکی از یافته های قابل توجه مطالعه، تفاوت الگوی قند خون در افراد آگاه و ناآگاه از ابتلا به دیابت بود.

در افرادی که از ابتلای خود خبر نداشتند، با افزایش امتیاز سبک زندگی سالم، میانگین HbA1c و قند خون ناشتا نیز روند کاهشی داشت. در مقابل، در افرادی که از بیماری خود آگاه بودند، این شاخص ها در گروه های مختلف سبک زندگی تغییر مشابهی نشان ندادند و حتی HbA1c در بالاترین گروه سبک زندگی اندکی افزایش داشت. پژوهشگران این تفاوت را نشانه ای از پیچیدگی رابطه میان آگاهی، رفتارهای سبک زندگی، درمان و کنترل قند خون می دانند.

یک نکته مهم درباره تفسیر نتایج

این مطالعه نشان نمی دهد که «سبک زندگی بسیار سالم» برای افراد مبتلا به دیابت بدتر از سبک زندگی متوسط است. پژوهشگران تأکید کرده اند که یافته ها یک رابطه آماری غیرخطی را نشان می دهد و نمی توان از آن نتیجه گرفت که افزایش رفتارهای سالم باعث بدتر شدن قندخون می شود.

یکی از توضیحات احتمالی این است که افراد دارای دیابت شدیدتر ممکن است پس از تشخیص بیماری، تلاش بیشتری برای تغییر سبک زندگی خود کرده باشند؛ بنابراین رابطه مشاهده شده می تواند تحت تأثیر شدت بیماری، درمان و سایر عوامل قرار گرفته باشد. خود پژوهشگران نیز بر ضرورت مطالعات طولی برای بررسی این موضوع تأکید کرده اند.

پیام اصلی مطالعه

این پژوهش نشان می دهد که کنترل دیابت فقط به مصرف دارو محدود نمی شود و مجموعه ای از رفتارهای روزمره مانند تغذیه، فعالیت بدنی و پرهیز از دخانیات نیز باید در مدیریت بیماری مورد توجه قرار گیرند.

با این حال، یافته های این مطالعه مقطعی را نباید به معنای اثبات رابطه علت و معلولی دانست. پژوهشگران می گویند برای مشخص شدن اینکه تغییرات سبک زندگی واقعاً باعث بهبود کنترل قند خون می شوند و چه سطحی از مداخلات برای گروه های مختلف مناسب تر است، به مطالعات آینده نگر نیاز است.